Con đò đông lúc nhúc gần trăm người tháo neo rời bến. Trên chuyến thuyền ấy, loại người nào cũng có. Có kẻ trốn nợ, có người trốn đời, lại có người muốn tìm một con đường đổi đời vì quê nhà chẳng còn ruộng vườn cũng không có nghề ngỗng gì trong tay. Họ đều phụng mệnh Triều Đình, cùng vào Nam khai hoang.

Đò chóng chánh trôi theo nhịp mái chèo khua vào dòng nước. Bé Nghi được mẹ bế trong lòng. Con bé mở đôi mắt to tròn ngây thơ nhìn gương mặt đầy nét đăm chiêu, lo lắng của mẹ. Lan nhìn thấy con, đã lo lại càng lo hơn. Không biết cái quyết định rời đi này có đúng hay không. 

- Mẹ ơi, sao cha không đi cùng con?

Lan sững lại nhìn con gái. Nhìn một lúc rất lâu. Lúc sau mới đưa tay lên xoa đầu con:

- Cha bận! Mẹ đưa con đi trước. Cha sẽ đi sau!

Con bé vâng dạ, ý là đã hiểu. Nó lại chui vào lòng mẹ nằm im lìm. Lan vừa ôm vừa vỗ về con gái. Con bé nhẹ mân mê vạt áo mẹ rồi lại lim dim. Trong cuộc đời tăm tối của người đàn bà ấy, con gái là ngọn đuốc sáng lẻ loi. Nếu không phải vì con, chắc là cô cũng không còn ý chí sống sót, càng không thể bỏ trốn. 

Sinh ra trong một gia đình thương nhân buôn giấy bình thường. Không quá giàu có, cũng không khó khăn. Vì thế mà cuộc sống rất bận rộn. Cha thường đi nhập hàng từ các làng nghề, rồi mang vào cửa hàng trong Kinh Thành bán. Nhưng gia đình cũng có đất ruộng. Tấc đất tấc vàng, chẳng ai có đất ruộng mà lại bỏ hoang. Vậy nên, từ nhỏ, Lan đã cùng em gái theo mẹ ra ruộng làm nông. Tiền của trong nhà đều dồn cho anh trai và hai em trai học hành.

Lan là người con thứ hai trong nhà, em gái là con út. Có lần, nhìn mẹ đang sửa soạn cho các anh trai đi học, em út chạy lại làm nũng:

- Mẹ ơi! Con cũng muốn đi học!

Khi ấy, Lan vừa ở chợ về. Cô đặt đôi quang gánh xuống, tay ôm chiếc nón cũ đứng lép trước cửa nhìn nét mặt mẹ nghiêm khắc trách mắng em gái:

- Con gái thì học hành cái gì?

Người em trai thứ tư đứng bên cạnh còn bữu môi:

- Em đã không phải đi học rồi. Anh ngồi cả ngày trong lớp viết bài. Viết sai còn bị Thầy đồ đánh vào tay. Anh cũng muốn giống như em, suốt ngày ra ngoài chạy nhảy.

Con bé liền gân cổ lên cãi:

- Ra đồng nắng lắm, còn phải chạy đi chạy lại làm việc mỏi lưng mỏi tay. Em muốn ngồi trong nhà mát viết bài.

- Viết bài cũng mỏi tay chứ!

- Nhưng không bị nắng!

- Em đã bao giờ bị thầy đánh vào tay đâu mà nói!

Hai đứa đứng giữa nhà cãi nhau chí chóe một lúc. Đến tận khi em trai bị mấy anh trai kéo đi học mới thôi. 

Thêm vài năm nữa, Lan được cha mẹ gả cho Quyết, cũng là một chàng công tử con nhà buôn gỗ trong Kinh Thành, khá giả hơn nhà cha mẹ đẻ của Lan rất nhiều. Cả hai khi ấy đều vẫn chỉ là trẻ con. Đều chưa biết yêu là cái gì. Cưới xong rồi, Quyết vẫn còn ngày ngày đi học, không học thì lại theo bạn bè đi chơi khắp nơi. Lan ở nhà lo việc cơm nước, dọn dẹp nhà cửa và sửa soạn cho chồng. 

Quyết là con trai một cũng là con út, kiểu con cầu con khẩn trong nhà nên được nuông chiều từ bé. Tính tình vừa kiêu ngoạo vừa có chút lười biếng. Ngoài ông bà quan ra, chẳng mấy ai nhìn anh ta mà thấy thuận mắt.

Có lần, con gái lớn của ba mẹ chồng, tức là chị gái Quyết có việc đi ngang quan mới ghé vào thăm nhà. Tay còn bế theo một đứa con nhỏ. Thấy Lan bụng mang dạ chửa vẫn phải tất bật làm việc. Hỏi ra mới biết Quyết lại cùng bạn bè đi chơi.

- Cha mẹ phải bảo ban thằng Quyết. Vợ nó thế kia mà nó không ở nhà. Con bé cũng tủi thân… 

- Nó là con trai, ở nhà cũng có được việc gì!

- Thế thì cha mẹ phải thuê người làm. Chứ cứ để con bé làm việc nặng… 

- Phải làm việc mới dễ sinh đẻ. Con đã đẻ mấy đứa con rồi, còn không rõ à?

Nghe những lời tuyệt tình của cha mẹ, người chị đó cũng tủi thân đến bật khóc:

- Con cũng đi làm dâu nhà người ta. Cũng đang bụng mang dạ chửa. Cha mẹ làm gì cũng phải để đức cho con chứ!

Mẹ chồng thường ngày ít nói, chỉ biết lặng lẽ phục vụ cha chồng. Kể cả khi cha chồng sau khi ở trong buồng của vợ lẽ đi ra, bà cũng không dám cãi lại một câu. Giờ đây lại buông những lời cay nghiệt cứ như sát muối vào tim đứa con gái ruột:

- Con đưa cháu về chơi với cha mẹ, cha mẹ cũng mừng. Nhưng đừng xen vào việc trong nhà. Lấy chồng rồi thì là người ngoài. 

Cha chồng cũng chuyển thái độ không bằng lòng thành lời nói: 

- Con mà thấy việc nhà không thuận mắt thì đừng có về nhà nữa.

Chị chồng khóe mắt đỏ hoe, liền một tay bế con một tay ôm bụng bầu ra về. Trước khi rời đi chỉ đưa cho Lan một chiếc túi đựng bộ đồ cho trẻ sơ sinh, nói là quà cho cháu. Mà giọng cũng nghẹn ngào đến khó hiểu:

- Em với chị là cùng một loại người. Chồng em với chồng chị cũng là cùng một loại người!

Sau lần ấy, người chị đó không bao giờ quay về nữa. Vì vài tháng sau, chị ấy qua đời khi sinh con. 

Gần chín tháng mang thai, ngày Lan sinh con, Quyết vẫn không có ở nhà. Nhưng cha mẹ chồng lại vô cùng nóng ruột. Cha chồng thuê hẳn về một bà mụ mát tay có tiếng trong Kinh Thành rồi đứng túc trực cả ngày trước cửa phòng. Trong khi mẹ chồng cuống quýt chạy đi chạy lại giúp đun nước, lấy khăn.

Suốt thời gian mang thai, Lan vẫn nghe lời mẹ chồng, hôm nào cũng làm việc nhà từ sáng sớm đến tối muộn với mong muốn là đến ngày sinh sẽ dễ dàng và nhanh chóng hơn. Nhưng, lúc ấy Lan còn quá trẻ, người lại gầy gò xanh xao. Thì ra, vật vã từ sáng sớm đến nửa đêm mới sinh được. 

Nào ngờ, niềm vui còn chưa tận hưởng được bao lâu đã nhìn thấy ánh mắt thất vọng của mẹ chồng. Cha chồng cũng đã rời đi từ bao giờ. Ôm con nằm trong tã, Lan nghe một câu của mẹ chồng, câu ấy dù đã qua bao nhiêu năm vẫn vô cùng ám ảnh:

- Biết trước con đẻ con gái, nhà này đã không cần phải bỏ nhiều tiền ra để mời bà đỡ trong Kinh Thành như thế. Lần sau, con phải sinh được con trai!

Người ta đi làm dâu thường sợ nhất là mẹ chồng. Nhưng Lan lại không cảm thấy như vậy. Có lẽ bởi bà không đủ cay nghiệt. Càng không gia trưởng được bằng cha chồng. Cô không nhìn vào măt bà mà chỉ ôm con siết chặt hơn một chút:

- Mẹ cũng đẻ đến năm người con gái rồi mới đẻ được ra chồng con đấy thôi!

Bà mẹ chồng tức đến nghẹn họng, mãi mới buông thêm một câu:

- Cô có biết ông già có bao nhiêu đứa con riêng không?

Sinh được đến ngày thứ ba, Lan đã xuống giường vừa bế con vừa làm việc nhà. Vì việc ở cửa hàng vô cùng bận rộn. May mắn là bé Nghi rất ngoan, nhưng trẻ sơ sinh thì không thể tránh được những lúc khóc lóc ăn vạ.

Có lần, con bé sốt mọc răng nên giữa đêm gào khóc inh ỏi. Lan lúc ấy cuống hết cả lên, không biết làm thế nào. Bất ngờ, tiếng Quyết hằn học vang lên bên ngoài cùng tiếng đạp cửa rầm rầm:

- Cô có bảo nó câm miệng đi không?

Cánh cửa bị đạp tung. Lan cũng bật khóc theo con. Vừa ôm con, nước mắt vừa chảy hai dòng. Quyết nhìn thấy cảnh ấy, tự dưng cũng hơi khựng lại.

- Cô… Cô đừng để con bé khóc nữa. Cha mẹ có tuổi rồi, cần nghỉ ngơi. Tôi cũng cần nghỉ ngơi chứ sắp thi rồi!

Lan khóc òa lên:

- Con… Con đang sốt cao lắm. Em không biết làm thế nào… 

Quyết đóng sầm cánh cửa lại và quay người rời đi. Lan lại bò dậy ôm con. Phải đến gần sáng, con bé mới mát dần và lịm vào giấc ngủ. Vừa đặt con xuống, tiếng gà báo sáng đã vang lên, Lan lại phải rời khỏi phòng đi gánh nước, nấu cơm.

Con thuyền vẫn trôi trên dòng nước, mái chèo khua dòng nước vỗ vào mạn thuyền những tiếng “oàm oạp” êm tai. Mặt trời đã dần lên cao, chiếu xuống tia nắng chói chang và bên tai vang lên những tiếng nói chuyện râm ran. Có người già có người trẻ. Mỗi người một nét mặt một tâm trạng nhưng ai cũng mơ về cuộc sống ổn định sau này.

- Mẹ ơi! Con đói rồi!

Bé Nghi lại níu vạt áo mẹ, nói bằng giọng điệu nũng nịu, tha thiết, mắt nhìn chằm vào người đàn bà bán cơm vừa lên đò. Mùi cơm nóng hổi cùng mùi thịt kho thơm lừng. Bên cạnh đã có một vài người bỏ tiền ra mua cơm. Lan lại không để ý. Cô lập tức ngồi thẳng dậy, lấy trong túi vải mang theo một nắm cơm đã được nén chặt bọc trong lá chuối và một gói muối vừng nhỏ.

- Con ăn đi!

Mặt con bé nghệt ra:

- Con muốn ăn thịt kho cơ! Muốn ăn cơm nóng nữa.

Lan thương con gái nên dù mệt cũng chưa nỡ mắng:

- Con cứ ăn tạm đi. Đến nơi rồi, mẹ sẽ kho thật nhiều thịt cho con ăn!

Con bé liền lăn ra khóc lóc ăn vạ:

- Con muốn ăn thịt kho! Con muốn ăn thịt kho ngay bây giờ!

Đến đây, người mẹ đang mệt đầu vì bao toan tính, lo lắng cho cuộc sống mai này bỗng dưng nổi cáu:

- Không ăn thì thôi! Tao vứt hết xuống sông kia!

Hình như trẻ con, đứa nào cũng ưa nặng lời. Con bé xị dài mặt, đành cầm nắm cơm chấm muối vừng. Nó còn bé nên chỉ ăn một nửa nắm cơm đã no. Được ăn no, nó lại ngồi ngoan trong lòng mẹ, mắt mở thật to nhìn từng cảnh vật dần hiện ra và khuất dần nơi hai bên bờ sông.

Bỏ lại chồng đang cảnh tù tội, bế con gái trốn vào Nam. Hành động ấy, quả thực không phải ai cũng đủ nhẫn tâm. Nhưng, sống cả đời mấy khi có một cơ hội rời đi. Lần này không bỏ trốn, chắc là hai mẹ con còn sẽ bị chèn ép, hành hạ cả đời.

Lan và Quyết kết hôn từ khi cả hai đều còn nhỏ. Họ không có dù chỉ là một chút tình cảm yêu đương. Nhưng khi Lan chỉ được ở nhà lo việc nhà cửa, cơm nước và sau này là sinh con thì Quyết được ra ngoài học hành, thi cử. Và rồi khi bé Nghi mới chỉ gần một tuổi, Quyết đã vội vàng cưới vợ lẽ. Đó là một thiếu nũ trẻ trung, xinh đẹp hơn Lan rất nhiều và cô ta còn đang mang thai. Hơn tất cả là giữa cô ta với Quyết thực sự có cái gọi là tình yêu. Thứ ấy, dù đã sinh một đứa con, Lan vẫn chưa từng trải qua.

Quyết đưa cô gái trẻ đó về nhà, đòi cưới làm vợ lẽ. Cha mẹ chồng đều vui ra mặt vì thêm một đứa con câu đang mang bầu là thêm một cơ hội có cháu đích tôn. Lan không được quyền quyết xem có đồng ý hay không.

Lan gần mười năm bỏ hết tâm can ra vun vén gia đình, từ việc trong nhà đến việc ngoài cửa hàng đều không nề hà. Chăm chỉ đến mức dù mang bầu to vẫn ra cửa hàng giúp khuân vác, thậm chí suýt sinh ngay tại đó. 

Uất ức đến mức cô liền bế con về nhà cha mẹ đẻ. Nào ngờ, cha mẹ đều bảo: 

- Đàn ông thì thằng nào chẳng có vợ lẽ. Mày xem, cha mày có bao nhiêu đàn bà ở ngoài. Miễn sao mày vẫn làm vợ cả... - Lại nhìn con bé Nghi ngồi ngoan một góc - ... Con bé này cũng lớn rồi, mau đẻ đứa nữa đi!

Lan liền hét lên:

- Năm ngoái, đẻ con bé này, con đã suýt chết. Mẹ không sợ con chết trên gường sinh à?

- Đàn bà ai chẳng phải đẻ. Mày cứ làm như dễ chết lắm!

Ngồi được thêm một lúc, anh trai đã đi ra buông lời đuổi thẳng mặt:

- Sắp tối muộn rồi! Anh đưa em với cháu về!

Lan vẫn ở nhà chồng làm vợ cả. Ngày ngày quán xuyến mọi việc, từ cửa hàng đến cơm nước, lại cả việc hiếu kính cha mẹ chồng, nâng khăn sửa túi cho chồng, chăm sóc con gái và chăm sóc cả vợ lẽ của chồng đang mang thai. Cuộc sống ấy hẳn là chẳng dễ chịu gì.

Lời mà người vợ lẽ ấy nói nhiều nhất thường là:

- Người ta cứ bảo làm vợ lẽ thì nhục. Chứ tôi thấy làm vợ cả mà phải hầu vợ lẽ như chị mới là nhục đó!

Lan vẫn địu con gái trên lưng, con bé nhắm nghiền mắt ngủ rất ngoan. Hai tay cô bưng một khay nhỏ đặt nồi đất vừa hầm gà xong còn nóng hổi và thơm phức. Cô không muốn gào thét, càng quá mệt để cự cãi, chỉ vừa đặt xuống chiếc bàn trước mặt vợ lẽ vừa buột miệng hỏi một câu:

- Cô cũng thấy tôi vất vả lắm à?

Người vợ lẽ đang đương đương tự đắc, bỗng dưng khựng lại. Cô ta nhỉ nhìn thấy gương mặt bình thản không dao động chút cảm xúc của Lan.

- Tôi là đàn bà đã có chồng, có con. Con gái tôi lại còn quá nhỏ. Tôi hầu hạ cô vì chồng tôi bắt tôi phải làm thế. Tôi mà không làm thì chồng tôi sẽ có cách để tôi không còn được ở cùng con gái tôi. Tôi làm tất cả đều chỉ vì con gái tôi. Không phải vì cô. 

Người phụ nữ kia chỉ biết há hốc miệng không đáp lại được lời nào. Lan vẫn vô cùng bình tĩnh, nói ra những lời như tâm sự:

- Một thời gian nữa, khi có con rồi, cô cũng sẽ giống tôi thôi. Đàn bà ngoài kia nào có thiếu gì. 

Trước nay, Lan cứ lặng lẽ như cái bóng ít nói ít cười. Không ngờ, hôm nay, lời nào nói ra cũng sắc sảo và ít nhất phải hiểu theo hai nghĩa như thế:

- Tôi là con dâu được nuôi trong nhà này từ bé. Gần chục năm bị nhốt trong cái biệt phủ này. Không như cô lớn lên trong gánh hát. Dù sao, cô cũng đẹp hơn tôi!

Một thời gian sau, cô vợ lẽ kia cũng sinh được con trai. Cha mẹ chồng đều vui đến mức trao hết vòng bạc, dây truyền vàng cho cháu trai. Quần áo loại lụa tốt nhất, vốn được chuẩn bị lúc Lan mang thai, nhưng vì bé Nghi là con gái nên đều chưa dùng gì đến. Quyết càng cưng chiều cô ta và đứa trẻ hơn. Những lời hôm ấy của Lan tuy là có sắc nhưng cũng chẳng làm được gì. Đành vừa bất lực nhìn con gái dần lớn lên trong gian phòng nhỏ cạnh bếp vừa chứng kiến một cảnh ngược đời đến nực cười: vợ lẽ cùng con riêng của chồng chuyển vào ở trong phòng ngủ chính cùng chồng.

Quyết không yêu Lan nên cũng không thương con gái. Anh ta rất ít khi ghé qua gian phòng nhỏ, nơi Lan ở cùng con gái. Mỗi lần có ghé qua, anh ta cũng chỉ nói mấy câu như:

- Ngày mai đi chợ mua thịt về làm ruốc!

- Lứa tằm này dệt lụa tốt may thêm tã cho con trai!

Đúng vậy! Đứa trẻ ấy trên giấy tờ là con trai của Lan. May áo, nấu bột cho nó cũng là Lan. Nhưng trực tiếp ẵm bồng, chăm sóc cho nó là mẹ ruột của nó. Vì Lan còn phải chăm sóc con gái nên ai cũng nghĩ như vậy là hợp lý.

Lan không phản ứng gì vì nghĩ dù sao mình vẫn là vợ cả và vẫn được ở bên con gái. Còn hơn bị đuổi đi và phải tách khỏi con. Lúc ấy chỉ sợ con gái sẽ không được chăm sóc tốt. Dù sao, ông bà nội nó cũng không quan tâm mà cha nó càng không yêu thương gì nó.

Nếu con bé cứ mãi nhỏ bé, mãi nghe lời thì tốt biết mấy. Nhưng rồi, con bé cũng phải lớn lên, cũng đến tuổi chạy nhảy. Con trai của chồng cùng vợ lẽ vốn chỉ sinh sau con bé có hơn một năm cũng vậy. Hai đứa trẻ cũng đến lúc chơi với nhau chung một khoảng sân nhà và thường cãi nhau.

- Chị phải đưa cái đó cho em!

Thằng bé vừa chỉ vào món đồ chơi nhỏ làm bằng đất sét nặn thành hình con gà trống trên tay con bé Nghi vừa dõng dạc ra lệnh. Con bé đang trên trên chiếc chõng tre trước hiên vừa đứng bật dậy trên chõng vừa gân cổ quát lại:

- Cái này là mẹ chị mua cho chị! Em đi mà bảo mẹ em mua cho!

Thằng bé liền trèo lên chõng. Con chị lên bốn, thằng em cũng gần ba tuổi giằng co, không đứa nào chịu thua:

- Em đâu có thiếu đồ chơi!

- Nhưng em chưa có cái này!

Mấy đầu ngón tay của thằng bé vô tình bấu vào cánh tay của con bé Nghi làm nó thét lên một tiếng và thẳng tay đẩy em trai ngã văng xuống đất, đầu đập vào bệ đá bên cạnh. Lúc ấy, Lan mới hốt hoảng chạy từ bếp ra và thấy thằng bé ngã ngất lịm, máu đỏ chảy lênh láng một vũng. 

Nhìn thấy cảnh ấy, Lan tự dưng nảy ra suy nghĩ là mang thằng bé ra sau vườn và lén chôn đi. Dù sao, ngày thường thì giờ này nó cũng chưa thức dậy. Nói là hai mẹ con đang nấu cơm dưới bếp và không biết thằng bé biến mất lúc nào thì chắc là cũng hợp lý. Cũng may là Quyết cùng cô vợ lẽ ở cửa hàng về kịp thấy Lan đang bế thằng bé trên tay. 

Thằng bé kịp lúc được đưa đến nhà thầy lang nên không sao. Không thảm bằng Lan và con gái. Cô chỉ biết vừa ôm để che chắn cho con gái vừa xin chồng, một mực tự nhận mình làm thằng bé kia ngã. Nhưng thằng bé đó đã tỉnh lại và kể lại tất cả. Quyết lăm lăm cây roi mây trên tay, gằn từng chữ:

- Cô buông con bé ra để tôi dạy dỗ nó!

Lan hoảng sợ cầu xin:

- Anh ơi! Con còn nhỏ, đã biết gì đâu. Anh đưa roi đây, để em đánh nó!

Con bé ngồi trong lòng mẹ hét lên:

- Tại em cào con trước!

Vừa nói nó vừa giơ cánh tay bị mấy vệt đỏ dài ra làm bằng chứng:

- Con bị cào đau, chỉ đẩy nó ra thôi!

Quyết càng cáu hơn, liền lôi con bé ra:

- Tại sao nó phải cào mày? Mày đưa đồ của mày cho nó. Mày đừng trèo lên chõng, đừng đẩy em. Làm sao em ngã được?

- Em có rất nhiều đồ chơi đẹp. Nhưng con chỉ có một con gà thôi! Mẹ phải giúp người ta may đồ mấy ngày mới có tiền mua. Bây giờ bị em làm vỡ luôn rồi! Cha phải đền cho con!

Con bé còn chưa cãi hết câi đã bị ngọn roi vụt vào mông. Con bé lập tức ngã xuống sàn giãy sần sật vì đau. Nhưng Quyết không để ý, chỉ biết quát:

- Tất cả mọi thứ trong nhà này đều là của em mày!

Lan vội nhào lên ôm con. Quyết lúc ấy đang giận đến mất khôn vụt tới tấp vào người Lan. Cho đến khi anh ta nguôi giận, vứt cây roi đã dập nát một đầu xuống và rời đi. Khi ấy, Lan đã ngất đi vì đau và tay vẫn ôm chặt con.

Vài hôm sau, Lan lại nghe thấy chồng và cha chồng bàn sẽ gả con bé đi làm dâu cho nhà người ta. Con bé mới bốn tuổi, mà phải đi làm dâu thì làm sao nó sống nổi. Cô bất chợt nhớ lại câu hỏi ngây ngô của con:

- Mẹ ơi! Con cũng gọi cha là cha. Em trai cũng gọi cha là cha. Tại sao cha không thương con như em trai?

Lan ôm con vào trong lòng, à ơi hát ru, ép con vào giấc ngủ. Đêm ây, cô đã suy nghĩ rất nhiều. Nghĩ xem có cách nào để con được lớn lên bên cạnh cô và không phải cưới một gã đàn ông khốn nạn như cha nó làm chồng hay không.

Nào ngờ, lại thấy cha chồng và chồng bên bàn trà bàn sẽ gả con bé đi. Cô cầm siêu nước sôi trên tay, ý muốn giết người lại rạo rực. Nhưng rốt cuộc vẫn không dám. Chỉ đành bước đến phản đối:

- Không được! Con bé… Con bé còn nhỏ quá! Làm sao kết hôn được!

Cha chồng nổi giận đập bàn:

- Từ bao giờ đàn bà trong nhà này được đứng đây bàn việc lớn?

Ông lại quay sang con trai:

- Anh không biết dạy vợ à?

Thế là Lan lại bị chồng cho một cái tát, khiến mặt lại sưng đỏ.

Ngồi trong phòng ôm con, nhìn thấy vết roi vẫn đỏ ửng trên mông con gái. Không được! Bao năm sống trong cái nhà này luôn tự lừa mình là vì con gái. Nay con gái đã sắp bị bán và vẫn không thể bảo vệ nó thì thật là thẹn với lòng. 

Chính vì vậy, ngay hôm sau, Lan liền đến tìm phủ quan Án Sát sứ trong vùng. Nhìn thấy một người đàn bà gầy gò, ăn mặt lôi thôi dắt theo một đứa trẻ đến nói muốn báo án, quan lấy làm lạ, liền mời vào uống nước.

- Cô nói muốn báo với tôi về một thương nhân buôn lậu và không nộp sưu thuế à?

Lan nhẹ run, cúi gằm mặt, ôm chặt con hơn trong vòng tay.

- Tôi… tôi nghe nói… báo quan bắt người sẽ được đưa vào Nam khai hoang.

Quan càng nhìn Lan kỹ hơn:

- Cô muốn vào Nam khai hoang à? Gia đình cô có mấy người?

- Chỉ… Chỉ có mẹ con tôi!

- Khai hoang thì cần đàn ông khỏe mạnh. Cô là đàn bà dắt thêm đứa trẻ con. Triều đình cho cô vào Nam làm cái gì?

Lan ngẩng mặt lên cố lấy giọng kiên định:

- Tôi từ nhỏ đã làm ruộng, lớn lên làm việc ở cửa hàng buôn gỗ đến tận bây giờ. Lại có nghề dệt may. 

Quan ngẫm nghĩ một lát rồi ôn tồn:

- Tin đồn cô nghe rằng chỉ cần báo quan bắt người sẽ được đưa vào Nam khai hoang là sai. Tuy nhiên, Triều Đình quả thực không chỉ cần người có sức khỏe mà còn cần người có tay nghề. Nếu cô thực sự vừa biết dệt may vừa biết làm mộc thì khi vào trong đó có thể làm. Song, khí hậu trong đó rất khắc nghiệt, nhiều thú dữ. Người di cư cũng nhiều hạng. Có cả người địa phương thường không mang thiện ý. Nên có đàn ông trong nhà đi theo để dựa vào!

Quan ngồi bình tĩnh quan sát người đàn bà gầy gò run rẩy ôm đứa trẻ ngồi đối diện. Đứa trẻ dương ánh mắt trong veo nhìn một vòng, nhìn chằm chằm cả ông. Ông lại thử cầm lấy sấp lụa được người đàn bà mang đến biếu.

- Thôi được rồi! Việc đó để sau. Bây giờ, cô muốn báo án gì thì báo đi. Tên tuổi cô ra sao? Người ở đâu.

Lan ôm chặt con gái thêm một chút. Như thể là làm như thế sẽ yên tâm hơn:

- Tôi là Vũ Thị Lan, hai mươi mốt tuổi, người phủ Thường Tín theo chồng về đây.

Quan Án Sát sứ rất chăm chú lắng nghe. Thư đồng ngồi cạnh cặm cụi viết từng chữ:

- Tôi là con dâu ông Nguyễn Đức Tín. Chồng tôi là Nguyễn Trọng Quyết. Gia đình có cửa hàng buôn đồ gỗ trong Kẻ Chợ.

Quan vẫn không có ý định ngắt lời. Lan tuy hơi run nhưng vẫn ngồi thẳng dậy, nói từng lời dõng dạc:

- Tôi muốn báo việc cha chồng và chồng tôi thường buôn lậu và trốn tránh nộp sưu thuế cho Triều Đình. Ông hãy cho người đến điều tra góc vườn phía Bắc trong nhà chôn một rương vàng. Các bằng chứng khác cất ở tủ gỗ khảm xà cừ trong phòng cha mẹ chồng tôi.

Ngay chiều hôm ấy, sau bữa cơm trưa, quân Triều Đình kéo đến bao vây căn biệt phủ để lục soát và bắt người. Khi quân Triều đình ập vào, Lan vẫn bình thản ngồi trong bếp làm cơm nắm và rang muối vừng. Trước đó còn đã kịp giấu hai thỏi vàng, ít tiền mặt và vài đồ linh tinh khác vào một chiếc túi vải nâu sòng. Ngay sau khi cha chồng và cha chồng bị gông cổ giải đi, cô đã liền bế con gái rời khỏi nhà. Mặc cho mẹ chồng và cô vợ lẽ ôm thằng con vô cùng hoảng hốt:

- Con ơi! Gia đình ta gặp họa bất trắc. Con định đưa cháu đi đâu?

- Chị ơi! Chị ở lại cùng nghĩ cách…

Lan lạnh lùng đẩy cả hai ra. Ánh mắt cô nhìn mẹ chồng lạnh lẽo đến rợn người:

- Gần mười năm nay, tôi làm con sen con ở trong nhà. Còn chưa đủ à?

- Gia đình này biết làm sao? Chồng con biết làm sao?

Lan vừa nhìn cô vợ lẽ vừa nhếch mép cười nụ cười chua chát: 

- Anh ta đâu phải chỉ có mỗi tôi là vợ? 

Mẹ chồng đã già yếu. Cô vợ lẽ cả ngày chỉ biết nịnh người, nhìn thấy ánh mắt của Lan liền sợ đến run rẩy. Lan vẫn không giành cho ai nét mặt dịu dàng. Một tay bế con gái. Tay còn lại khoác lên vai chiếc túi vải nặng nề vì trong đó là toàn bộ hành trang của cả hai mẹ con. 

Người ta đi khai hoang thường sẽ đi bộ vào Nam. Nhưng Lan dẫn theo bé Nghi còn quá nhỏ. Hai mẹ con đành ngồi lên chuyến thuyền chen chúc dong buồm vào Nam.

Vài hôm sau, con thuyền cũng cập bến tại một vùng đất xa lạ. Nơi ấy cây cối rậm rạp, khí hậu oi bức. Đoàn người sau khi đến trình báo tên tuổi thì mỗi người chọn một khoảng đất dựng nhà. Có khi, mỗi nhà cách nhau cả một quả đồi. 

Con gái sẽ không còn bị bán đi làm dâu cho nhà khác nữa. Nhưng ở cái vùng đất khi ho cò gáy, chó ăn đá gà ăn sỏi này, không biết cuộc sống của hai mẹ con rồi sẽ thế nào.

Từ sáng sớm, Lan đã vác cuốc ra ngoài làm việc. Cô muốn mở một xưởng dệt may cho nhàn hạ. Nhưng việc quan trọng bây giờ là phải dựng tạm một túp lều che nắng che mưa cho con gái.

HOÀN