Buổi chiều ở miệt miền Tây Nam Bộ, hễ mặt trời sắp lặn thì cảnh vật coi mới hữu tình làm sao. Trời đất bao la, ruộng đồng bát ngát, gió nam thổi hiu hiu trên đám mạ xanh rì, làm cho sóng lúa nhấp nhô như mặt biển. Xa xa, con sông nước đục lờ trôi lững thững, chiếc xuồng ai chèo chậm rãi, lướt ngang mấy hàng bần, hàng mắm mọc chen mé sông. Hàng dừa nước đứng sừng sững, tàu lá quạt qua quạt lại nghe xạc xào trong gió chiều.

Ngoài đồng, người ta còn lăng xăng làm việc. Kẻ cấy lúa, người nhổ mạ, ai nấy mình mẩy lấm lem bùn đất mà nét mặt coi thiệt thà, chất phác. Trên trời, bầy cò trắng dang cánh bay về tổ. Dưới mé sông, mấy con còng thấy động liền bò tuốt vô hang, còn cá thòi lòi thì nhảy loi choi trên mặt bùn mừng nước lớn coi phát mắc cười.

Mặt trời đỏ ối, từ từ khuất sau hàng dừa nước với bụi bần đen sẫm. Ánh chiều lạt dần, sương giăng mờ mịt khắp cánh đồng. Tiếng dế gáy rỉ rả, tiếng nhái kêu ọp ẹp vang lên tứ phía. Xa xa lại nghe tiếng bìm bịp kêu nước lớn, làm gợi nhớ câu hò của những khách thương hồ:

“Bìm bịp kêu nước lớn anh ơi,

Buôn bán không lời chèo chống mỏi mê.”

Mấy người đàn bà xách mạ lội dưới ruộng đang ngập nước nghe lủm bủm, nước tràn lên gần ngập đọt mạ, trời thì tối mờ con mắt, họ mới chịu lên bờ nghỉ tay. Trong khi đó, đám trai trẻ đã lên trước tự hồi nào. Người thì ngồi bẹp dưới đất, kẻ chồm hổm hút thuốc. Có anh mặc áo bà ba chỉ gài một hai nút để trơ bộ ngực rám nắng ra ngoài, có anh ở trần phơi bộ da đen bóng vì nắng gió. Quần thì xăn ống cao ống thấp, chân dính đầy bùn xình. Họ vừa uống trà vừa nói chuyện rôm rả, bàn bạc tối nay chơi đờn ca tài tử.

Giữa đám đó có một ông già độ bảy mươi tuổi, vai vắt khăn rằn, mặc bộ bà ba đen cũ mềm, đầu búi tóc, râu bạc dài. Hai chân ông còn dính bùn mà ông ngồi tự nhiên như không. Đó là ông Hai, người lớn tuổi trong xóm. Ông tuy già mà thân thể còn mạnh, tánh tình vui vẻ nên ai cũng kính mến.

Nghe nói hồi trước ông ở miệt khác, từ hồi Tây đi bố, vợ con ông chết trong một trận bố ráp, ông đau đớn bỏ quê lưu lạc về đây sống tới bây giờ. Mấy chục năm trời, bà con coi ông như ruột thịt trong nhà.

Ông Hai móc túi lấy gói thuốc rê, chậm rãi vấn điếu thuốc rồi ngước mặt ngó trời mà nói:

— Coi bộ tối nay ổng làm một trận lớn đa. Bà con coi lo dìa sớm.

Một người đàn bà trạc ngoài bốn mươi, tay xách cây nọc nhánh, tay cầm cái nón lá rách, quai nón là cọng dây lạt dừa, lội từ dưới ruộng lên bờ rồi cười nói:

— Trời trong vắt vậy mà mưa gì ông Hai.

Người đàn bà ấy là mợ Mười, vợ cậu Mười, con dâu thứ út của bà Năm. Bà Năm năm nay đã ngoài tám chục tuổi, tai tuy nghe không còn rõ mà mắt còn sáng, chống gậy đi tới đi lui trong nhà được. Trong xóm ai cũng nể bà, không phải vì bà là má vợ của ông Đốc Phủ (một điền chủ giàu có và uy quyền đứng thứ nhì vùng hạ Cần Giuộc thời Pháp thuộc), nhưng hơn hết bà là người sống hiền từ, đạo đức. Việc gì khó xử trong xóm, người ta cũng kiếm tới hỏi ý bà với ông Hai.

Trở lại với câu chuyện hiện tại, nghe mấy thanh niên nói chuyện nhậu nhẹt, mợ Mười lắc đầu:

— Thiệt tui hổng hiểu nổi. Ba cái rượu nó đắng thấy ông bà ông vãi vậy mà mấy cha nội hổng hiểu sao mà ghiền dữ thần.

Một anh thanh niên ở trần, nước da ngăm đen, cười hề hề đáp:

— Ly trà ly rượu là ly tình ly nghĩa mà bà Mười. Nam vô tửu như kỳ vô phong.

Cả đám cười rần.

Mợ Mười nguýt dài:

— Nghĩa tình đâu hổng thấy, chớ thấy hễ ba ly vô là có quánh lộn quýnh lạo tùm lum.

Thằng Đồng ngồi gần đó nghe vậy liền cười lớn. Nó là con trai thứ chín của vợ chồng Hai Tạo, cùng chạng tuổi hai mươi với mấy thanh niên, trai tráng trong xóm, tuy làm ruộng mà nước da trắng trẻo, mặt mày sáng sủa, ăn nói lanh lẹ.

Nó day qua hỏi ông Hai:

— Bác Hai bác Hai, tối nay cằm cây cò qua đờn chơi bác. Lâu quá con hổng nghe bác đờn.

Ông Hai hút xong điếu thuốc, lấy cây sống lá cạnh đó dụi tàn rồi nói:

— Ờ mầy nhắc tao mới nhớ, mém quên mậy. Sắp tới cúng miễu, mấy ổng biểu năm nay xài đờn cây nhà lá vườn, hổng mướn ban đờn bên Cần Đước nữa. Vậy anh em mình phải tụ lại tập vài bữa.

Rồi ông day qua chú Hai:

— Ờ ờ, Chú Hai nhớ mời thêm mấy ông trên thất xuống đi lễ bữa cúng bà nha chú.

Chú Hai gật đầu:

— Dạ, sáng mai tui lên phòng lễ tui mời mấy ổng.

Vợ chồng Hai Tạo tuổi ngoài sáu mươi, chú Hai vốn là tay đờn có tiếng trong xóm, lại ở trong ban nhạc lễ của thánh thất, nên hễ đám tiệc hay giỗ quải quanh vùng người ta thường mời chú.

Thằng Đồng khoái chí:

— Vậy tối nay mình dợt luôn hả bác Hai?

— Mấy đứa tới đâu tao tới đó. Già thì già chứ chưa có chịu thua ai đâu.

Mọi người nghe vậy đều cười.

Thím Hai ngồi kế bên chen vô:

— Bộ tụi bây hổng biết mệt hay sao mà bàn dữ vậy. Tối về rồi than nhức lưng mỏi cổ.

Thím Bảy Tiệm cũng tiếp lời:

— Để cho ông Hai ổng nghỉ ngơi bây ơi.

Ông Hai khoát tay:

— Thánh thần thiên địa ơi, tôi còn khỏe re hà thím. Nghe tụi nhỏ nhắc đờn ca, tự nhiên thấy ngứa tay ngứa chưng.

Thằng Đồng cười ha hả:

— Quyết định vậy hen bác Hai. Tối nay con bắt con vịt nấu cháo, lai rai một bữa cho đã.

Nói rồi nó vác cuốc chạy te về nhà, làm ai nấy nhìn theo cũng bật cười.

Chú Hai bèn nói lớn:

— Tôi mời hết thảy bà con mình tối nay qua nhà tôi đờn ca chơi, xả hơi hổm rày lặn lội gieo mạ cấy lúa.

Rồi chú ngó cậu Mười cười:

— Chú Mười nhớ đem cây lục huyền cầm của chú qua nghen.

Cậu Mười đang lúi cúi gom đồ, nghe chú Hai kêu, cậu ngước lên cười rồi gật đầu:

— Dạ.

Bấy giờ trời đã nhá nhem tối. Mọi người lục đục gom cuốc, xuổng, gom nọc chài, xách ấm nước đen thui vì khói bếp mà đi về. Dọc đường ai nấy nói cười rôm rả. Mấy con chó trong xóm nghe động sủa vang, tới chừng nhận ra chủ thì ngoắc đuôi mừng quýnh.

Xa xa trong màn chiều lờ mờ, bóng người nối nhau đi trên bờ đê. Đàn bà xách giỏ tòn teng nói chuyện chợ búa con cái. Đàn ông vác cuốc, vác nọc hút thuốc nói chuyện mùa màng. Đám trai trẻ thì hẹn lát nữa tụ tập nhà thằng Đồng.

Hai bên bờ đê là sông rạch quanh co, dừa nước chen với bần mắm xanh um. Phía bên kia sông, ruộng đồng còn trải dài hút mắt, chỗ mới cấy thì lúa còn thưa thớt.

Xóm của họ nằm nép sau hàng cau với bụi bông bụp. Muốn vô xóm phải đi qua một cây cầu khỉ nhỏ bắt ngang con kinh. Đầu cầu bên kia là căn nhà chữ đinh ba gian mái ngói âm dương đỏ lờm, của cô Sáu (con gái bà Năm), nền cao, sân gạch tàu rộng, trước sân có hai cây điệp tây đang trổ bông đỏ rực.

Đi sâu vô nữa là nhà cậu Mười, nhà chú Tư Tùng, Ba Vân, Hai Tạo, Bảy Tiệm, Chín Kẹp, nhà ông Hai rồi thêm mấy căn nhà lá lụp xụp khác, cũng làm chòm xóm gần gũi, là nhà chú Tư Nhàn, Ba Phu, Bảy Lúa, Chín Sỏi, Tư Cam, Út Tình. Cuối xóm, ngay ngã ba sông, có cái miễu bà nhỏ nằm khuất dưới bóng hai cây mắm cổ thụ.

Chiều xuống dần. Khói bếp bắt đầu bay lên lảng bảng. Tiếng con nít gọi nhau í ới vang trong xóm nhỏ. Cuộc sống ở đây tuy nghèo mà đầm ấm; bà con tối lửa tắt đèn có nhau, nên ai nấy đều coi cái xóm này như ruột thịt một nhà.