Đêm hội chợ nằm trên một bãi đất trống sát mé sông, phía sau là mấy rặng dừa tối om, phía trước là đám người lố nhố đứng chen nhau dưới những sợi đèn màu chớp tắt liên hồi. Đất dưới chân còn âm ẩm vì ban chiều vừa có một cơn mưa quét qua, nên đi tới đâu cũng nghe mùi bùn, mùi cỏ dập, lẫn với mùi bắp nướng, mùi khô mực nướng và mùi mồ hôi người. Trẻ con chạy qua chạy lại cười ré lên. Mấy người đàn ông đứng ngoài rìa vừa hút thuốc vừa ngó vô. Mấy bà bán nước mía, bán bánh tráng trộn lâu lâu lại ngoái đầu nhìn lên sân khấu. Cái sân khấu chỉ là mấy tấm ván ghép tạm, kê cao vừa quá đầu người, phía trên trùm bạt, treo dây đèn nhấp nháy đỏ xanh tím vàng. Đứng xa thì thấy rực rỡ. Lại gần mới thấy tấm bạt đã bạc màu, vải phông sau lưng rách một đường được vá lại bằng chỉ trắng, mấy bóng đèn có cái sáng cái không. Nhưng với đoàn lô tô, chừng đó là đủ để gọi là một sân khấu.

Nhạc nổi lên cái đùng. Tiếng trống điện nện xuống dồn dập. Người dẫn ở dưới cầm micro hú dài một tiếng cho thiên hạ chú ý rồi cười hô hố: “Bà con cô bác ơi, lại gần coi lô tô đi bà con ơi, mua một vé lấy hên, biết đâu tối nay thần tài ghé trúng đầu nghen!” Đám đông cười rần. Có người móc tiền mua vé liền, có người đứng coi chơi, có người vừa cười vừa chờ xem bữa nay cô “đào” nào ra rao số.

Rồi Hồng Phấn bước ra.

Cô mặc áo dài màu tím sen ôm sát người, phần tà trước đính kim sa nên vừa ra tới mép sân khấu là đèn hắt vô lấp loáng. Tóc đội cao, búi gọn, cài một bên bông giả đỏ chói. Lớp phấn trên mặt dày, má đánh hồng hơi quá tay, môi son đỏ au. Cổ tay nhỏ, xương quai xanh gầy nhưng được giấu dưới lớp vải bóng nên nhìn thoáng qua vẫn ra vẻ đài các. Người ta phía dưới huýt sáo. Có thằng nhỏ đứng ngoài cười ré, lấy cùi chỏ huých tay bạn mình. Có ông trung niên nhướng mày: “Bữa nay Hồng Phấn đẹp dữ bây” Cô nghe hết, vẫn cười như không. Cái cười đó thành nghề rồi, vừa hé môi là ra liền, ra đúng lúc, đúng độ, như thể chẳng cần nghĩ ngợi gì.

Cô đưa micro lên, giọng mềm và ngọt, cái ngọt của người quen sống nhờ tiếng nói mình mà có cơm: “Trời ơi, chú nói vậy làm người ta mắc cỡ chết. Mà mắc cỡ cũng phải rao số phải hông bà con. Nào, chuẩn bị nghe cho kỹ nè. Con đầu tiên lên sàn tối nay là" “Con số gì đây… con số gì đây.., cờ ra con mấy…… con mấy gì ra." tuổi em còn xung như bông hoa mới nở, ong bướm đợi chờ bao kẻ ước mơ…… em hãy phòng hờ kẻo không là nguy khốn/…' "Con… bốn mươi bốn. Hai con bốn… hai con bốn ố ốn… tối nay mà ai trúng thì nhớ thương Hồng Phấn suốt đời đó nghen.” Phía dưới lại cười ồ. Một bà già cầm tấm vé đập đập vô tay đứa cháu: “Nè, coi số mình có không nè. Ở đó mày cười.” Một đứa con nít đứng dưới cứ ngước mặt nhìn chằm chằm lên sân khấu, mắt nó sáng rực như nhìn thấy một cái gì lạ lắm.

Hồng Phấn đi qua đi lại trên mấy tấm ván. Đôi giày cao gót gõ cộc cộc. Nhìn bề ngoài, ai cũng tưởng cô đang vui lắm. Mắt cười. Miệng cười. Cái dáng cũng như cười. Nhưng chỉ có người ở gần mới thấy cái mệt giấu trong khóe mắt. Cái mệt của người tối nào cũng phải thắp mình lên cho thiên hạ coi, dù trong bụng có buồn, có bệnh, có hết tiền, có cãi nhau, có nhớ nhà thì cũng phải giấu hết vô trong. Đèn đánh lên mặt làm da cô trắng bệch, nhưng ở cổ với cánh tay vẫn thấy màu da sạm nắng còn nguyên. Cái sạm đó là màu của những năm tháng rong ruổi, đi tỉnh này qua tỉnh kia, dựng sân khấu ở mé ruộng, bãi đất, cổng chợ, chỗ nào có người tụ lại được là diễn. Mùa nắng cũng diễn. Mùa mưa cũng diễn. Có bữa gió thổi muốn bay luôn tấm phông sau lưng, vẫn phải cười mà rao cho trọn đêm.

Cô cúi xuống nhìn đám người dưới sân khấu. Đó cũng là một thói quen. Không hẳn để coi ai đẹp ai xấu, ai giàu ai nghèo, mà để đo coi đêm nay mình còn giữ được bao nhiêu người đứng lại. Có đêm vắng hoe, rao muốn khản giọng người ta vẫn thưa thớt, nhìn xuống chỉ thấy mấy gương mặt hờ hững, lúc đó trong lòng lạnh lắm. Còn đêm nào đông như đêm nay thì ít nhiều cũng có cái để tự an ủi nhau rằng nghề mình chưa chết hẳn, ít ra đèn bật lên vẫn còn người chịu ngước nhìn. Nhưng cái nhìn đó thiệt ra cũng buồn. Người ta cười đó, trêu đó, mua vé đó, rồi lát nữa tan chợ ai về nhà nấy. Chẳng mấy ai nhớ tối nay trên sân khấu có một con Hồng Phấn nào đó đã cười tới mỏi cả má để giữ thiên hạ ở lại thêm dăm ba phút.

Sau cánh gà, Bảy Loan đang lom khom lần mớ vé. Con Thắm sửa lại lai áo diễn cho nhỏ Linh, đứa mới vô đoàn được hơn tháng. Hơn tháng là đủ để con nhỏ nhớ mặt từng người trong đoàn, biết chỗ nào cất hộp phấn, chỗ nào treo tóc giả, lúc nào phải lùi vô cánh gà, lúc nào được ló mặt ra phụ một chút. Nhưng hơn tháng vẫn chưa đủ để nó quen mùi phấn son, quen tiếng cười ngoài sân khấu, càng chưa đủ để hiểu cái nghề này ăn sâu vô đời người ta tới đâu. Nó ghé mắt nhìn Hồng Phấn đang rao số, khẽ nói: “Chị Phấn duyên thiệt.” Bảy Loan nghe vậy cười nhạt: “Chưa sống đủ mới thấy duyên. Sống vài năm rồi mới biết giữ được nụ cười trên mặt mới là chuyện khó.” Linh quay qua nhìn, không hiểu hết. Nó còn trẻ, cái tuổi người ta mới bước vô một chỗ tạm gọi là mái nhà thì dễ tin lắm. Tin sân khấu là cứu rỗi. Tin chỉ cần mình đẹp, mình lanh, mình biết cười là đời sẽ thương mình hơn chút. Đoàn chưa ai nỡ nói cho nó hay, cái nghề này nhiều khi sống được không phải nhờ đẹp hay duyên, mà nhờ lì. Lì để chịu lời thiên hạ. Lì để nuốt nước mắt. Lì để mai vẫn tô son, bữa sau vẫn đi tiếp, dù trong lòng có gãy mấy khúc.

Tiếng nhạc chuyển qua bài sôi động hơn. Hồng Phấn bẻ giọng, thêm thắt mấy câu tếu táo cho đám đông cười. “Số mười bảy nè bà con, mười bảy bẻ đôi còn tám rưỡi, ai chưa trúng thì ráng mua thêm chục tờ nữa biết đâu đổi đời. Còn ai trúng rồi thì làm ơn nhìn lên sân khấu thương giùm em một cái, chớ em đứng đây từ nãy giờ mà chưa thấy ai xin cưới hết trơn.” Một đám trai trẻ cười ha hả. Có thằng còn la lớn: “Cưới thiệt có chịu không?” Hồng Phấn liếc xuống, môi cười mà mắt lạnh đi chút xíu: “Trời đất, cưới thiệt hông.. muốn cưới tui sáng mai mang trầu cao qua, tui đợi đó nghen...” Nói xong đám đông lại cười lớn, tưởng đó chỉ là câu chọc vui. Không ai biết có những câu nói ra nghe như giỡn vậy mà trong bụng người nói đã từng nuốt vô không biết bao nhiêu tủi thân.

Hồng Phấn rao thêm chừng nửa tiếng nữa thì đêm lên tới cao trao nhất. Khách đông nghẹt trước sân khấu. Vé bán ra được nhiều hơn mọi bữa. Ông bầu đứng dưới cười, mặt giãn ra hiếm hoi. Người trong đoàn chuyền tay nhau mấy xấp vé, mấy xấp tiền lẻ. Coi vậy mà cực. Tiền vô tay trước rồi lại phải đếm tới đếm lui. Tiền lẻ mồ hôi dính ướt, mấy tờ nhàu nhĩ, có tờ rách góc vẫn phải vuốt cho phẳng. Ở trên sân khấu, Hồng Phấn vẫn cười, vẫn ca, vẫn bẻ số ra mà nói cho đám dưới cười ngặt nghẽo. Nhưng càng về khuya, hai chân cô càng đau. Gót chân cấn trong giày. Lưng nhức. Cái dây áo siết ngang ngực làm thở không sâu được. Có lúc cô muốn dừng lại một chút, chỉ một chút thôi, để thả lỏng vai, uống miếng nước, đưa tay lau mồ hôi đang rịn bên thái dương. Nhưng không thể. Đèn còn sáng thì người đứng giữa đèn không được xuống giọng.

Giữa lúc dưới sân khấu đang cười rần lên vì câu nói lái của cô, Hồng Phấn theo đà nhìn xuống như mọi bữa, rồi bỗng sững người. Ngoài mé đám đông, có một người đàn bà đứng tuổi đang ngước lên nhìn cô. Chỉ thoáng đầu, cô chưa kịp nhớ ra là ai, nhưng cái cảm giác quen quen đã làm bụng dạ chộn rộn. Tới khi người đó hơi nghiêng mặt dưới ánh đèn hắt ra, Hồng Phấn mới nhận ra. Người ở xóm cũ. Người từng biết nhà cô, biết má cô, biết cả cái tên hồi trước của cô. Tim cô hụt đi một nhịp, cổ họng cũng nghèn nghẹn, suýt nữa quên luôn câu đang nối. May mà tiếng nhạc với tiếng người bên dưới còn rần rần đó, cô mới giật mình kéo nụ cười trở lại, rao tiếp như không có gì. Chỉ có điều từ khúc đó, mỗi lần liếc mắt xuống, lòng cô như có gì không yên được nữa.

Gần nửa đêm, đèn mới tắt bớt. Nhạc nhỏ dần. Người ta lục tục kéo nhau về. Có người trúng mấy món quà lặt vặt ôm đi khoe. Có cô bé độ tầm 12 tuổi, lật đật kéo tay mẹ chạy nhanh ra quầy đòi đổi 2 con gấu to vừa trúng giải lô tô để lấy tiền. Có người thua sạch mấy chục ngàn mà vẫn cười. Có đứa nhỏ đi ngang còn ngoái lại nhìn sân khấu lần cuối. Chỉ mới chớp mắt một cái, nơi vừa mới nãy còn sáng choang, đông nghẹt, ồn như bể chợ bỗng trống huơ trống hoác. Mấy tấm ghế nhựa chỏng chơ. Vỏ ly, giấy gói bánh, tấm vé rớt dưới đất. Gió từ bờ sông thổi lên, luồn qua đám dây điện làm mấy bóng đèn chao qua chao lại, nhìn tiêu điều thấy rõ.

Hồng Phấn bước vô sau cánh gà. Cái cười trên mặt tắt gần như cùng lúc với đèn sân khấu. Cô ngồi phịch xuống cái ghế nhựa thấp, tháo đôi giày ra. Hai bàn chân đỏ ửng, một ngón còn bị trầy da. Linh đưa cho cô cái khăn. Cô nhận, lau mặt. Lớp phấn trộn mồ hôi bết lại trên khăn, nhòe ra từng vệt trắng đục với son đỏ. Lau tới đâu, khuôn mặt thật hiện ra tới đó. Cái mặt không còn đèn làm đẹp cho nữa, chỉ còn những dấu mệt, những nếp nhỏ nơi khóe mắt, cái thần sắc đã xuống sau mấy giờ cười nói. Cô lau xong, cúi xuống thở ra một hơi. Cả người như xẹp xuống.

Bảy Loan vừa gấp đồ diễn vừa nói: “Đêm nay coi bộ được.” Ông bầu đang ngồi cách đó mấy bước, lật đật lấy cọc tiền lẻ ra đếm. Tiền nhìn thì nhiều, nhưng ai cũng biết chút nữa chia ra mỗi đầu người chẳng còn bao nhiêu. Đèn, xe, xăng, ăn uống, chỗ ngủ, đủ thứ phải trừ. Hồng Phấn nhìn mấy tờ tiền trong tay ông bầu mà không nói gì. Đêm nào cũng mừng trước một xấp tiền, rồi lát sau lại im trước chính xấp tiền đó. Vui không trọn. Buồn cũng chẳng còn sức buồn cho lớn nữa.

Chừng dọn dẹp xong, cả đoàn ngồi quây lại ăn cơm khuya sau sân khấu. Cơm nguội hâm lại. Nồi canh rau muống nấu nhạt. Dĩa cá kho mặn chát. Mấy người vừa ăn vừa nói chuyện lôm côm cho đỡ mệt. Bảy Loan kể hồi chiều ghé chợ bị bà bán cá nói thách, nhỏ Thắm chen vô cười ngất. Linh ngồi nghe, lâu lâu cười theo, vẫn còn cái vẻ háo hức của người mới vô đoàn, thấy cái gì cũng vừa lạ vừa thương. Nó nhìn Hồng Phấn hỏi nhỏ: “Chị Phấn ơi, hồi mới đi hát chị có sợ hông?” Hồng Phấn gắp một miếng cá, nhai chậm rồi đáp: “Sợ chớ. Ai mà không sợ. Sợ bị cười, sợ bị chửi, sợ rớt giọng, sợ ế khách. Sau này riết rồi hết sợ.” Linh tròn mắt: “Sao hết được chị?” Cô nhìn vô chén cơm một chút rồi cười mỏng: “Không phải hết. Là mệt quá nên không còn sức mà sợ nữa.”

Bàn ăn im đi một nhịp. Mấy người lớn trong đoàn không ai nói chen vô. Vì ai cũng hiểu câu đó. Chỉ mình Linh là còn ngơ ngác. Nó chưa biết có những người sống lâu trong cảnh bấp bênh, tới một lúc thứ đáng sợ nhất không còn là tiếng chửi của thiên hạ hay những đêm không khán giả, mà là ngày mình không còn đứng nổi trên sân khấu nữa. Không còn ai gọi tên. Không còn cần thiết tô son để rồi biến thành một người khác. Lúc đó mới thiệt là hết.

Ăn xong, mỗi người một việc. Người gấp đồ. Người kiểm lại đạo cụ. Người kéo tấm bạt che gió. Đêm ở vùng ven sông lạnh hơn tưởng tượng. Gió luồn qua mé bạt mỏng, thốc vô da thịt. Cả đoàn ngủ trên cái xe tải cũ đã được cải thành chỗ chở đồ kiêm chỗ ở. Nệm trải dưới sàn. Quần áo diễn treo hai bên. Thùng phấn, hộp son, vương miện giả, giày dép, dây điện, loa đài, tất cả chen nhau trong một cái không gian chật chội đầy mùi người sống tạm. Người ngoài nhìn vô dễ thấy tội. Nhưng người trong cuộc nhiều khi ở riết rồi cũng quen. Quen tới mức hễ nằm ở chỗ nào quá sạch sẽ, quá yên, lại thấy lạ lẫm không ngủ được.

Hồng Phấn nằm sát vách xe. Cô chưa ngủ. Mấy người kia đã bắt đầu thở đều. Có đứa còn ngáy nhẹ. Bên ngoài xa xa, hội chợ cũng im dần. Chỉ còn tiếng côn trùng, tiếng nước ngoài sông vỗ lạch bạch vô mạn ghe nào đó, rồi tiếng gió đi qua bãi đất trống. Trong bóng tối lờ mờ, Hồng Phấn đưa tay sờ lên mặt mình như một thói quen. Không còn phấn. Không còn son. Không còn đèn. Chỉ còn làn da hơi nhám, chút mồ hôi khô lại nơi sống mũi, và cái cổ hơi đau khan sau một đêm nói cười quá nhiều.

Cô nhớ lại lúc mình vừa bước ra sân khấu hồi tối. Đám đông nhìn lên. Tiếng người gọi tên mình. Tiếng nhạc nện vô ngực. Cái cảm giác đó lạ lắm. Dù sống trong nghề bao năm rồi, cứ tới lúc đèn bật lên là tim vẫn nảy một cái. Như thể trong một khắc ngắn ngủi, người ta được sống thành một người khác, rực rỡ hơn, sắc sảo hơn, đáng nhìn hơn cái thân người đang nằm co ro trên sàn xe này. Nhưng cũng chính bởi vậy mà mỗi lần diễn xong, trở vô bóng tối, cái hụt nó rớt xuống sâu lắm. Giống như mình vừa bước tuột chân khỏi một chỗ cao. Không đau liền. Mà nặng.

Hồng Phấn xoay người, nhìn qua chỗ Linh đang ngủ. Con nhỏ nằm nghiêng, tay còn ôm cái túi vải đựng đồ trang điểm rẻ tiền. Ngủ mà môi còn hơi cong như cười. Cô nhìn nó, chợt thấy thương. Cái thương của người đã đi trước, biết phía trước mặt con nhỏ đó không toàn ánh đèn như nó tưởng. Nhưng rồi cô cũng chỉ thở dài, quay mặt vô vách. Mỗi người đều phải tự đi qua phần đời mình. Không ai sống giùm được. Không ai đau giùm được. Có những chuyện nghe người khác kể thì mình gật đó, nhưng phải tới lúc tự nếm mới biết nó mặn cỡ nào.

Trước khi nhắm mắt, Hồng Phấn nghe trong đầu mình vẫn còn văng vẳng câu rao hồi tối. “Bà con ơi, mua một vé lấy hên đi…” Cái giọng đó vừa nãy còn ngọt lịm, còn làm thiên hạ cười. Giờ nằm lại trong bóng tối nghe buồn gần chết. Cô chợt nghĩ, chắc cái nghề này nó vậy. Người ta nhớ tiếng cười trên sân khấu chớ mấy ai nhớ sau khi đèn tắt, người rao số nằm xuống bằng thân xác rã rời ra sao, đôi giày chật thế nào, chén cơm khuya nguội lạnh ra sao, mấy xấp tiền lẻ được đếm trong im lặng như thế nào. Ngoài kia, gió vẫn thổi qua bãi hội chợ. Mấy bóng đèn cuối cùng đã tắt hẳn. Đêm trở lại là đêm, không còn nhạc, không còn màu mè, không còn ai ngoái nhìn sân khấu nữa. Hồng Phấn khép mắt lại. Trong khoảnh khắc rất ngắn trước khi ngủ thiếp đi, điều còn đọng lại không phải là tiếng cười lúc nãy, mà là cái nặng trong ngực khi bước xuống khỏi ánh sáng, trở về đúng thân phận mình, rồi biết sáng mai vẫn phải tô trét lên mặt, để tiếp tục cười như chưa từng có gì.