Sáng hôm sau, trời vừa hửng một chút là Hồng Phấn mở mắt. Cô ngủ không được bao nhiêu, mà cái giấc ngủ ít ỏi đó cũng chẳng làm người nhẹ hơn. Có những đêm mệt quá tưởng đặt lưng xuống là ngủ, vậy mà tới lúc nhắm mắt rồi, chuyện cũ chuyện mới trong đầu cứ lục đục hoài. Cô ngồi dậy, đưa tay vuốt tóc ra sau rồi nhìn quanh. Linh còn ngủ nghiêng, một tay gác lên cái túi vải đựng đồ lặt vặt. Con Thắm co chân vì lạnh. Bảy Loan đã dậy từ lúc nào, đang lục cái thùng nhựa kiếm bàn chải. Còn ngoài mép xe, Cô Ba Lệ ngồi yên đó, cái dáng quen tới mức nhìn riết thành quen mắt.

Buổi sáng nào Cô Ba Lệ cũng ngồi như vậy. Lưng hơi còng, đầu cúi nhẹ, tay ôm cái ly nhựa đựng trà nguội, nhìn xa thì giống một người già ngồi chờ sáng hơn là người từng đứng giữa ánh đèn. Nhưng bữa đó Hồng Phấn nhìn cổ lâu hơn mọi bữa. Chắc tại sau một đêm nhớ chuyện mình, tự nhiên nhìn qua người khác cũng thấy lòng nặng thêm. Cái vai gầy nhô lên dưới lớp áo cũ, mái tóc giả tháo ra để một bên, lộ tóc thật lơ thơ bạc ở chân trán, rồi cái khăn nhỏ cổ cầm trong tay, lâu lâu đưa lên che miệng ho mấy tiếng ngắn. Ho xong cổ lại gấp khăn gọn bân, giống như giấu một chuyện gì đó quen tay lắm rồi.

Cô Ba Lệ ho xong, ngồi thở một chút rồi quay qua cười với Hồng Phấn. “Đêm qua vui dữ hén,” cổ nói, giọng còn khàn sau đêm diễn, “lâu rồi mới có bữa đông vậy.” Hồng Phấn gật đầu, nghèn nghẹn trong cổ mà không đáp liền. Câu nói đó nghe thì bình thường, nhưng cô hiểu cái kiểu mừng của Cô Ba Lệ bây giờ không còn giống hồi trẻ nữa. Đông khách thì mừng thiệt, nhưng cái mừng chỉ lóe lên chút thôi rồi tắt. Vì cổ biết sáng ra vẫn là chiếc xe này, vẫn là mấy bộ đồ cũ này, vẫn là cái thân mình thêm một chút đau, một chút mỏi.

Linh dậy sau. Nó còn cái vẻ non của người mới vô đoàn, chuyện gì cũng nhìn bằng con mắt háo hức nhiều hơn lo. Nó chui ra khỏi xe, dụi mắt mấy cái rồi ngồi xuống cạnh Cô Ba Lệ. Thấy bộ áo dài vàng đặt trên đầu gối cổ, nó hỏi liền: “Bộ này đẹp quá chị. Hồi trước chị mặc diễn hả?” Cô Ba Lệ ngẩng lên, nhìn cái áo rồi cười. Cái cười đó khác hẳn nụ cười xã giao thường ngày, nó là cái cười của người vừa chạm trúng một quãng đời cũ. “Ừ,” cổ nói, tay vẫn vuốt dọc theo tà áo, “hồi đó mặc bộ này là người ta đứng chật sân khấu.”

Linh nghe vậy thì cười, tưởng cổ nói vui. Nhưng Hồng Phấn không cười. Cô biết có người già trong nghề hay nhắc chuyện cũ để đỡ tủi thân, nhưng Cô Ba Lệ không phải kiểu đó. Cổ ít nói về mình lắm. Thành ra hễ cổ nhắc “hồi đó” là biết thiệt sự trong lòng có nguyên một quãng đời còn nằm đó. Không cần kể nhiều, chỉ cần một câu thôi cũng nghe ra sau lưng nó có sân khấu, có đèn, có tiếng người, có một thời mình bước ra là thiên hạ dồn mắt nhìn.

Ngày Hồng Phấn mới vô đoàn, Cô Ba Lệ đã là người của thời trước rồi. Cái thời cổ thật sự rực lên, Hồng Phấn không kịp thấy tận mắt, chỉ nghe người khác kể lại. Ông bầu lâu lâu nhắc một câu. Mấy gánh hát cũ gặp nhau ngoài hội chợ hay nói nửa đùa nửa thiệt. Mấy ông già bán thuốc rê ngồi ngoài mé chợ cũng từng bảo: “Ba Lệ hồi xưa dữ lắm nghen.” Nghe riết rồi Hồng Phấn tự ghép trong đầu thành một Cô Ba Lệ khác, khác hẳn người đàn bà đang ngồi co vai ngoài mé xe buổi sáng này.

Hồi đó hội chợ còn đông, gánh hát về tới đâu là xóm đó rộn tới đó. Ban ngày người ta kéo nhau đi chơi trò chơi, đi ăn hàng, tối tới đèn bật lên là đứng kín trước sân khấu. Cô Ba Lệ bước ra giữa cái đám đông đó như người sinh ra để đứng chỗ sáng vậy. Cổ không cần gào, cũng không cần cười quá nhiều. Chỉ cần ngước mặt lên, cầm micro, vô giọng một cái là người ta đã dồn mắt lại rồi. Hồi đó cổ không chỉ rao số. Cổ còn ca, còn nói lối, còn đem cái nhịp cải lương vô câu rao, thành ra người ta nhớ giọng cổ trước khi nhớ con số nào trúng. Có đêm chỉ cần nghe cổ cất giọng sau cánh gà là ở dưới đã xôn xao: “Ba Lệ ra đó.” Với người đứng sân khấu, được người ta gọi tên trước khi mình bước ra là quý lắm. Quý hơn tiền, quý hơn quần áo đẹp, quý hơn cả tiếng cười nhất thời.

Cổ có một bộ áo dài vàng nghệ, tà rộng, vải mềm, không lấp lánh chói mắt nhưng đứng dưới đèn nhìn rất sang. Cái sang của cải lương, của đoàn hát ngày trước, chớ không phải thứ sang bóng bẩy làm màu. Mỗi lần mặc bộ đó bước ra, tay cầm cây quạt lông trắng, đầu hơi nghiêng, mắt liếc xuống dưới rồi mới ngước lên, cả đám đông như tự im lại một nhịp. Không ai biểu ai im hết. Chỉ là người ta chờ. Cái tài của người có duyên sân khấu là vậy. Bước ra thôi người ta đã muốn nhìn thêm. Chỗ nào tạm bợ cỡ nào, vô tay người như cổ cũng sáng lên được một đoạn.

Nghe mấy người cũ kể, có thời Cô Ba Lệ đi tới đâu là đám thanh niên đi theo tới đó. Không phải vì cổ đẹp theo kiểu cưới về làm vợ, mà vì cổ có cái hút riêng. Đứng gần thì thấy muốn lại gần nữa, mà nhìn kỹ lại cứ thấy xa xa. Có ông già ở bến xe từng nói với Hồng Phấn một câu mà cô nhớ hoài: “Ba Lệ hồi trẻ hả, bả đứng giữa chợ mà cứ như đứng sân khấu lớn.” Nghe tưởng nói quá, mà nghĩ kỹ thì không quá. Có những người bị quăng vô cái sân khấu dựng tạm bằng mấy tấm ván, vậy mà tự họ làm cho chỗ đó có dáng hẳn lên. Cái đó không học được, trời cho.

Hồi ấy, diễn xong người ta còn đứng nán lại. Có người xin chụp hình. Có người dúi tiền riêng vô tay. Có bà còn mang bắp luộc, bánh da lợn tới cho, nói: “Ăn đỡ khuya nghen con.” Có người trúng ít tiền thôi mà cũng ráng đứng chờ để nói một câu: “Hôm nay chị rao hay quá.” Mấy cái đó với người ngoài chắc chẳng đáng là bao, nhưng với người trong nghề nó ấm lắm. Tại cái nghề này sống bằng cách làm thiên hạ vui. Thành ra được người ta nhớ lại, dù chỉ bằng một câu khen thiệt lòng, cũng đủ để mang ơn rồi.

Nhưng thời nào rồi cũng qua. Nó không qua cái rụp cho mình biết đường mà nắm. Nó rút từ từ thôi. Có thể vì hội chợ thưa dần. Có thể vì trò vui khác nhiều hơn. Có thể vì bây giờ người ta không còn đứng lâu trước một sân khấu dã chiến như trước nữa. Cũng có thể vì chính người đứng trên đó già đi, giọng khác đi, bước chân khác đi. Tới lúc nhìn lại thì thấy chỗ từng đông giờ trống, chỗ từng có người chờ giờ chỉ còn vài người ngó qua cho biết.

Cô Ba Lệ cũng bị cái rút đó kéo đi từ từ. Ban đầu là ít người gọi tên hơn. Rồi phải đợi cổ cất giọng người ta mới nhận ra. Rồi có những đêm cổ bước ra mà đám dưới vẫn cười nói chuyện riêng, không buồn nhìn lên ngay. Với một người từng bước ra là cả sân khựng lại, chắc cái đau đó sâu lắm. Nhưng cổ không nói. Cổ chỉ đổi dần theo cách của mình. Má đánh đậm hơn. Lông mi gắn dày hơn. Tóc cột cao hơn. Áo quần sáng hơn. Càng lớn tuổi, cổ càng ráng làm cho mình nổi. Người ngoài nhìn vô tưởng còn điệu, còn ham đẹp, chớ người trong nghề hiểu, không phải vậy. Người ta đang ráng níu lại chút ánh sáng cuối cùng của mình đó thôi.

Hồng Phấn đứng trong cánh gà riết rồi thấy rất rõ. Hồi trước Cô Ba Lệ chỉ cần đứng yên mà nói là đủ. Về sau cổ phải cười nhiều hơn, nói lơi nhiều hơn, chọc ghẹo thêm vài câu mới kéo người ta quay lên. Có bữa phải xuống vọng cổ một đoạn để câu khách, mà tiếng vỗ tay cũng không còn vang như hồi xưa nữa. Mấy tiếng vỗ tay bây giờ nghe thưa, nghe như người ta vỗ cho phải phép, cho vui miệng, chớ không phải bị chạm vô thiệt. Cái đau của nghề nhiều khi nằm chỗ đó. Không phải sân khấu bỏ mình một cái rụp, mà nó bỏ từ từ, để mình biết, mình thấy, mà vẫn phải đứng đó.

Hồng Phấn thương Cô Ba Lệ không phải kiểu thương người già thấy tội. Cái thương của cô là thương một người đang đứng trước mặt mình như tấm gương của mai sau. Mỗi lần thấy Cô Ba Lệ ngồi vá lại tà áo dưới bóng đèn vàng đục, nhai chậm nửa ổ bánh mì cứng rồi nói “ăn no rồi”, hay lén ngồi một góc xức dầu vì nhức gối mà thấy người khác tới thì cười tỉnh bơ, Hồng Phấn đều lạnh trong bụng. Vì cô hiểu, cái nghề này không chỉ cho mình một chỗ dung thân. Nó còn giữ mình lại riết tới mức không dứt ra được. Tới lúc sức yếu, giọng khác, khán giả quên, mình vẫn bám ở đó. Không hẳn vì ham nữa, mà vì ngoài kia biết bấu vô đâu.

Sáng bữa đó, sau khi Linh chạy đi rửa mặt, Cô Ba Lệ vẫn ngồi với bộ áo vàng trên đầu gối. Cổ mở cái túi vải nhỏ, lấy ra một cây trâm cũ đã xỉn màu, đưa lên nhìn rồi cười cười. “Cái này hồi đó người ta tặng,” cổ nói, cũng không biết là nói với ai, “diễn ở Bến Tre, đông nghẹt. Hát xong có bà kia chạy vô cài lên tóc cho tui, nói đẹp quá thì giữ làm kỷ niệm đi. Tới giờ còn giữ.” Nói xong cổ cài thử lên mái tóc giả đã sờn. Cây trâm không còn sáng, tóc giả cũng cũ rồi, mà nhìn cái cách cổ cúi đầu cài lại, Hồng Phấn vẫn thấy như có một người đàn bà khác chồng lên đó. Một Cô Ba Lệ hồi hai mươi năm trước, lưng còn thẳng, mắt còn sắc, môi còn đỏ, bước ra là thiên hạ ngước lên.

Nhưng cái hình đó thoáng qua rồi tắt. Trước mặt Hồng Phấn vẫn chỉ là một người đàn bà già, sáng ra ho khan, ngồi vá áo, giữ cây trâm cũ như giữ lại chút bằng chứng là mình từng có một thời.

Đến chiều, đoàn diễn ở một xóm nhỏ hơn, khách không đông như đêm trước. Cô Ba Lệ vẫn lên sân khấu, vẫn bộ áo vàng đó, vẫn cây quạt đó, vẫn cái bước chậm chậm quen mắt. Linh đứng trong cánh gà thấy cổ bước ra thì huých Hồng Phấn, thì thầm: “Chị Ba nhìn vẫn sang thiệt.” Hồng Phấn nghe mà không đáp. Vì chữ “sang” đó, với người ngoài là lời khen. Nhưng với người trong nghề nhiều khi lại là nỗi buồn. Sang mà không còn ai ngó. Sang mà phải chen giữa nhạc điện tử, giữa mấy trò câu khách ồn ào, giữa một đám đông chỉ chờ cười chớ không chờ nghe. Cái sang như vậy nhiều khi còn đau hơn già hẳn, xấu hẳn.

Cô Ba Lệ cất giọng. Vẫn cái nhịp cũ đó, vẫn cái luyến quen đó. Nhưng ở dưới chỉ vài người ngước lên rồi lại cúi xuống dò vé. Không còn ai im đi một nhịp như hồi xưa nữa. Không còn ai gọi “Ba Lệ ra đó” trước khi cổ nói nữa. Hồng Phấn đứng trong bóng tối sau sân khấu, nghe giọng cổ rơi xuống khoảng lưng chừng giữa tiếng cười với tiếng người nói chuyện, tự nhiên thấy trong ngực đau nhói một chỗ. Không chỉ đau cho Cô Ba Lệ. Mà đau cho cái thứ cổ đang mang theo: một thời, một lối đứng, một cách ca, một dáng sân khấu có hồn hơn, giờ cứ bị đẩy dạt ra rìa.

Diễn xong, người ta dọn như mọi bữa. Gió lên. Bãi đất trống dần. Hồng Phấn đi ngang qua thấy Cô Ba Lệ ngồi một mình dưới bóng đèn nhỏ, tháo cây trâm ra, lấy tà áo lau rất kỹ rồi mới bỏ lại vô túi. Cái động tác đó chậm và nâng niu tới mức Hồng Phấn phải quay mặt đi. Vì cô hiểu, có những người trong nghề giữ một món đồ không phải vì món đồ đó quý, mà vì đó là chút sót lại của một thời mình từng sáng lên thiệt. Mà khi người ta phải giữ kỹ như vậy, nghĩa là ngoài cái đó ra gần như không còn mấy.

Đêm xuống thêm chút nữa, tiếng người xa dần, chỉ còn tiếng kéo ghế với tiếng tẩy son. Hồng Phấn ngồi trước gương, lau màu đỏ trên môi mà tự nhiên không dám nhìn thẳng vô mặt mình lâu. Lần đầu tiên cô thấy rất rõ, Cô Ba Lệ đâu chỉ là Cô Ba Lệ. Cổ giống như cái kết mà sân khấu này đang âm thầm chờ sẵn cho tất cả bọn họ.