Mặt trời chiếu xuyên qua khung cửa sổ đánh thức thằng bé đang ngủ ngon trên giường. Đôi mắt dần mở ra. Cả người nó bật ngay dậy. Mặt trời lên cao đến mức sáng trưng rồi. Hôm nay mẹ nó chẳng vào gọi nó dậy. Nó chỉ kịp ra giếng rửa mặt rồi chạy ngay vào xưởng. Mẹ nó không có ở đây, chỉ có mấy cô mấy chị nhân công. Mọi người nhìn thấy nó thì cũng mỗi người chào một câu.

- Chào cậu chủ.

- Chào cậu chủ.

Thằng bé vội vàng nhào ngay lại trước mặt một cô đang ngồi bên máy quay sợi gần nhất:

- Mẹ của cháu đâu rồi?

Người phụ nữ ngẫm nghĩ một lúc:

- Hôm nay bà chủ vào Kinh Thành thu tiền hàng. Bà chủ không nói gì với cậu chủ hay sao?

Thằng bé sững người một chút mới nở một nụ cười gượng:

- Thôi! Mọi người cứ làm tiếp đi!

Nói xong, nó chạy ngay xuống bếp. Quả nhiên, mẹ của nó đã để phần nó một bát xôi lá nếp xanh mát, thơm lừng, ngâm trong xoong nước vẫn còn hơi ấm đặt trên bếp. Trên kệ bếp còn có một lọ đựng ruốc và một lọ hành phi. Ngăn kệ trên cùng có một nồi thịt kho còn thừa từ tối qua. Lần sờ một lúc nữa lại thấy lọ kẹo đường mới mua. Ánh mắt nó sáng rực.

Bê bát xôi được thêm vào đủ các loại đồ ăn ngon lên gian nhà chính và ngồi ăn ngay trước hiên. Từ cửa chính nhìn vào thấy ngay một bộ bàn ghế gỗ và một bàn thờ trang trọng. Trên bàn thờ lúc nào cũng có hoa quả hoặc bánh. Hôm nay có một quả dưa hấu to và một đĩa bánh lá. Ăn xong, bụng đã no căng, nó lại nhớ lời mẹ giao hẳn cho việc ra vườn nhặt trứng gà. Vừa nhặt vừa hái hoa bắt bướm một lúc thì đã thấy tiếng mẹ đi chợ về. 

Thằng bé thích lắm. Giỏ trứng còn chẳng kịp cất đã vội vã chạy ra đón mẹ:

- Con thưa mẹ mới về. 

Người mẹ mỉm cười, đưa tay xoa đầu nó. Nhưng khi nhìn thấy giỏ trứng hơn chục quả đang lủng lẳng trên tay nó thì hơi hoảng hốt:

- Trời ơi! Rơi vỡ hết bây giờ!

Vừa nói, chị vừa vội vàng đỡ lấy chiếc giỏ trứng gà. Hai mẹ con đưa nhau vào nhà. Chị lấy ra cho thằng con bó mía như đúng lời hứa. Thằng bé cười tít mắt cảm ơn mẹ. Nhưng chưa kịp hết vui đã nhìn thấy mẹ lấy ra từ trong túi lụa ra hai cuốn vở, bộ bút và nghiên mực.

- Sao mẹ mua mấy thứ này?

- Mua cho con đi học chứ còn gì! 

Thằng bé sầm mặt lại:

- Con không đi học đâu! 

Mẹ nó mắng:

- Vớ vẩn! Người ta muốn đi học còn chẳng được. Con được đi học lại còn nói không muốn. 

- Con không muốn đâu! 

- Không đi học thì ở nhà làm gì? Làm mấy thằng lông bông, đầu trộm đuôi cướp hay sao?

- Mẹ cũng đâu có đi học. Thế mà mẹ có lông bông đâu? - Nó gân cổ lên cãi lý. 

Mẹ nó lườm nó, mắng:

- Chứ con muốn làm việc hồng hộc không kể ngày đêm giống mẹ hay sao? Không nói nhiều nữa. Sắp tới, mẹ cho con đi học. 

Chị nhìn thằng bé mặt mũi đang tối sầm vì bị mẹ ép buộc, ngẫm nghĩ thế nào bèn bồi thêm câu nữa bằng một giọng nhẹ nhàng:

- Cha con cũng mong con học hành cho bằng các anh của con. Cha con kỳ vọng vào con nhiều lắm.

Nói là làm. Những hôm sau, chị ấy lại cặm cụi tự tay đo đo, cắt cắt để may áo và may túi đựng sách vở cho con. Mọi lần có áo mới là thằng bé vui lắm. Nhưng lần này là may để đi học nên nó cứ cảm thấy bực bội. Nó vẫn còn muốn được đi chơi. Chẳng có đứa trẻ con nào đang được vui chơi lại hào hứng được đi học cả. 

Sáng đầu thu, trời hơi se lạnh. Hôm nay ông đồ làng bên mở lớp dạy học. Thế là con trai bị mẹ lay cho tỉnh dậy từ sáng sớm để thay áo quần mới, đeo chiếc túi được may bằng lụa để đựng vở và bút lên vai rồi kéo đi học. 

Con đường làng vẫn dài ngoằn ngoèo, sâu thăm thẳm, có đoạn bùn đất lầy lội sau trận mưa đêm qua. Thằng bé thì chưa kịp tỉnh ngủ đã bị mẹ kéo đi. Tỉnh hẳn đã thấy đứng xếp hàng trước cửa nhà thầy đồ rồi. Mẹ con nó đi sớm là thế mà vẫn còn phải chờ đợi cả một đoàn người dài phía trước. Nó cứ chốc chốc lại kiễng chân để cho bản thân đủ cao, ghé miệng vào tai mẹ thì thầm than thở. Thế rồi nó lại được mẹ giáo huấn về đức tính kiên nhẫn trong cuộc sống. 

Con trai đi học. Mẹ cứ tưởng là nhàn hơn, nhưng nào tính được việc bản thân lại còn vất vả hơn. Phải tính toán nấu cơm sao cho đủ dinh dưỡng. Rồi sách vở bút nghiên. Trộm vía! Thằng bé học khá. Thế là người làm mẹ như chị ấy lại có niềm vui cũng là niềm an ủi mới. Niềm vui khi được những người làm cha làm mẹ khác trong làng xóm ca tụng có con trai học một biết mười, khôi ngô tuấn tú. Với lại dạo này xưởng dệt làm ăn ngày một thuận lợi. 

Mặt trời ngả về phía Tây, màn đêm tối tĩnh mịch cũng đã buông xuống. Người mẹ ngồi bên bếp và cặm cụi đảo chảo ruốc. Thằng con thích ăn món này nhất. Mà quan trọng là sắp vào đông rồi, việc ở xưởng sẽ vất vả hơn, thịt mua ở chợ cũng sẽ đắt hơn. Ở nhà cứ phải có sẵn mấy hũ ruốc thì mới yên tâm được. Từ bếp, nơi có ngọn lửa bập bùng tí tách vẫn nhìn thấy con trai đang cặm cụi ngồi bên bàn học mà đọc đọc viết viết trong phòng, dưới ngọn đèn dầu tỏa ra ánh sáng ấm áp vàng cam. Thằng bé được khen là có tố chất, học nhanh, lại chăm chỉ.

 Chị ấy rót cho thằng bé cốc sữa, đặt trước mặt nó.

- Dạo này học hành vất vả nhỉ.

Cậu con trai dừng tay, ngẩng mặt lên nhìn mẹ: 

- Vâng. Dạo này con phải học nhiều. 

Chị ấy khẽ gật đầu:

- Con cố gắng học cho tốt. Nhưng cũng phải giữ sức khỏe. Mẹ nghe nói là uống sữa bò, đầu óc sẽ sáng sủa, học hành nhanh vào hơn. Từ giờ, cứ mỗi tối, con uống đều một cốc. 

Thằng bé nhìn cốc sữa xong lại ái ngại nhìn mẹ:

- Sữa bò đắt lắm đấy mẹ…

Người mẹ mỉm cười, đưa tay xoa xoa đầu thằng con:

- Con cứ uống đi. Mẹ lo được!

Thằng bé không nói gì nữa. Nó cúi xuống tiếp tục viết bài. Người mẹ ngồi cạnh, cầm lấy một cuốn vở khác được gấp gọn để bên cạnh thằng bé. Chị ấy lật mở vài trang. Chị không biết chữ, chưa đi học bao giờ. Chỉ biết là phải cho thằng bé học hành đoàng hoàng. Chứ mà mù chữ thì khổ lắm. Nó còn phải lo cho vợ con nó nữa. Có mấy người em trai. Có người học ít, có người học nhiều. Em trai út học nhiều nhất nhà nên cư xử khôn khéo hơn hẳn những người còn lại. Thế còn mấy em gái thì cũng giống như chị, chẳng học hành gì, tính cách cũng khác. Đúng là có học có hơn. Các cụ đã bảo rồi thì ít sai lắm. 

Thằng bé dừng viết lại. Nó đưa mắt nhìn sang mẹ. Rồi lại ngước lên ban thờ, nơi đặt bài vị của cha. Nó chưa gặp cha nó bao giờ, chẳng biết mặt cha nó trông như thế nào. Mẹ nó kể, cha nó mất từ khi nó ở trong bụng mẹ được có năm tháng. Mẹ nó thì là vợ lẽ, kém cha nó mấy chục tuổi. Theo mẹ nó kể thì cha nó còn lớn hơn ông ngoại nó năm tuổi. Ông bà ngoại đều mất sớm, vợ sau của ông ngoại bán mẹ nó cho cha nó làm vợ lẽ từ khi mẹ nó còn rất bé. Mẹ nó còn nhỏ tuổi hơn mấy anh trai, chị gái cùng cha khác mẹ của nó.

Người mẹ lấy trong túi ra một khoản tiền, đặt trước mặt thằng con:

- Con mang đến lớp đưa cho thầy.

Thằng bé đưa tay cầm lấy tiền, mắt nó cứ nhìn mẹ:

- Chưa đến ngày nộp học phí mà mẹ…

- Cũng sắp rồi còn gì. Thôi thì nộp luôn đi. Với, mẹ có cái này cho con.

Vừa nói, người mẹ vừa lấy ra một sợi dây chuyền bằng bạc đeo cổ sáng chói dưới ngọn đèn dầu. Sợi dây mảnh mai, nhỏ nhắn, lấp lánh, có những mắt xích nhỏ liên kết mềm mại. Mặt dây lại còn có một viên ngọc màu xanh bích hình túi tiền. Chị ấy cất giọng nhẹ nhàng:

- Con đeo thử đi. 

Thằng bé có vẻ tiếc tiền, nó tìm lời để từ chối:

- Con là con trai, đeo gì dây chuyền…

Mẹ của nó không nghe mà cứ cố tình đứng dậy đeo vào cổ con trai:

- Đeo bạc kỵ nắng kỵ gió chứ liên quan gì đến con trai con gái.

Thằng bé đưa tay, cầm lấy mặt ngọc trên sợi dây chuyền mà nhìn. Rồi nó lại nhìn sang mẹ của nó đang nhìn nó với ánh mắt hạnh phúc và đầy tự hào. Nó lúc nào cũng được mẹ cho ăn ngon mặc đẹp. Thế mà mẹ nó… vẫn chiếc áo màu nâu sờn vai và chiếc váy quây màu đen. Tự dưng nó cảm thấy bản thân có lỗi:

- Mẹ không mua sắm gì cho mẹ sao?

Mẹ của nó cười xòa:

- Mẹ già rồi.

Thằng bé bĩu môi dài:

- Mẹ còn lâu mới già. Ở lớp con, con là có mẹ trẻ nhất đấy.

Chị ấy khẽ mỉm cười. Lâu lắm mới lại được khen trẻ. Nhìn con trai ngoan ngoãn, chăm chú đọc sách, người mẹ nở thêm nụ cười ấm áp. Thằng bé lại ngẩng mặt lên nhìn mẹ:

- Mẹ ơi, vở của con sắp viết hết rồi. Hay mẹ cho con tiền, ngày mai đi học về con mua một quyển vở mới luôn.

Chị ấy không nghĩ gì nhiều, lấy thêm trong túi ra vài đồng kim loại hình tròn nữa:

- Ừ! Con mua lấy mấy quyển mà dùng dần.

Ngọn đèn dầu hắt lên vách tường ánh sáng dịu dàng và ấm áp. Thi thoảng lại nghe vài tiếng lách tách nhỏ. Càng về khuya, gió càng rít mạnh. Người mẹ cảm thấy đã hơi mệt, đành lên giường nằm nghỉ trước vì ngày mai còn phải dậy sớm để dọn dẹp xưởng dệt trước giờ làm. Thằng bé vẫn cặm cụi lẩm nhẩm đọc bài. Trả lại một không gian yên tĩnh cho mẹ nghỉ ngơi. Con đi học chữ có vẻ cũng vất vả lắm. Thôi thì, nó có ý thức dùi mài kinh sử cũng là hơn con nhà người ta rồi. Vất vả học hành một chút, mai này mới nhàn hạ cái thân được. 

Cánh tay vắt nhẹ nhàng lên trán. Ánh mắt chị ấy nhìn thấy vài tia sáng nhẹ hắt ra từ khe hở nhỏ trên vách tường ngăn cách gian nhà chính nơi chị nằm và phòng riêng của con trai. Tai nghe thấy vài tiếng trang lật sách xào xạc, tiếng bút viết vào trang giấy. Lại nghe thấy tiếng lẩm nhẩm đọc bài của thằng bé. 

Chiều nay đi thu tiền hàng bán lụa trên phố Hàng Đào, tiền vừa vào tay đã tiêu cho con trai và trả lương cho các chị em trong xưởng hết hơn một nửa. Ngày mai lại bắt đầu mùa dệt mới. Vài tháng một mùa. Chỉ là, cũng không hiểu tại sao mà việc làm ăn của xưởng có thể thuận lợi đến thế. Chắc là bởi cha của thằng bé phù hộ. Ông ấy mất đi, chẳng để lại cho mẹ con chị thứ gì. Đến đất để ở và mở xưởng, cũng là được em trai giúp đỡ, cho chị trả từ từ, đến giờ vẫn chưa xong. Trả nợ xong, chắc là chị ấy cũng già mà con trai đã lớn rồi. Khổ thật! Người ta cứ khen chị giỏi giang, hai em gái có lúc còn bảo là ngưỡng mộ chị, mà nào ai biết là chị vất vả như thế này.

Con ơi, đời mẹ chẳng ra cái gì. Mẹ chỉ có mỗi con. Mẹ sống được đến ngày hôm nay cũng là vì con. Mẹ yêu con lắm. Con có biết không? Mẹ chỉ mong con của mẹ học hành thành tài, sống một cuộc đời nhẹ nhàng hơn đời mẹ…